Katalog zbiorów

Film Świeże wiśnie łączy archiwalne zdjęcia filmowe z wypowiedziami współczesnych postaci: historyczki doktor Joanny Ostrowskiej, filmowca Marcina Koszałki, samej artystki i grającej główną rolę aktorki Klary Bielawki. W warstwie tematycznej dotyczy problemu stygmatyzacji ofiar drugiej wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem seksualnego niewolnictwa w nazistowskich obozach koncentracyjnych. Forma filmu nie jest jednorodna, wiele miejsca zajmuje w nim inscenizacja parateatralna utrzymana w formule metody terapeutycznej ustawień Berta Hellingera, która polega na tworzeniu konstelacji osób w celu wzmocnienia osoby poddawanej terapii. Artystka ustami aktorki przedstawia historie więźniarek osadzonych w obozowym puffie (burdelu).

Film przywołuje fakt systemowego wykorzystywania kobiet poddawanych podwójnemu męskiemu uprzedmiotowieniu: poprzez zmuszenie do prostytucji oraz potraktowanie ciał więźniarek jako nagrody dla wyróżniających się więźniów. Rzadko ujawniane świadectwa więźniarek pokazały kolejny dramat, gdyż odmówiono im po wojnie prawa do statusu ofiary. 

W 2009 roku Kuba Bąkowski wziął udział w ekspedycji naukowej na Spitsbergen. W podróż zabrał rytualny strój niedźwiedzia polarnego używany w obrzędach jednej ze śląskich wsi – relikt dawnych wierzeń, w których niedźwiedź chronił i jednoczył wspólnotę. Efektem wyprawy jest fotografia przedstawiająca postać człowieka-niedźwiedzia z lampą sygnałową, której światło pojawia się w miejscu niewidocznej w czasie dnia polarnego Gwiazdy Północnej.

Praca, w sposób charakterystyczny dla Bąkowskiego, łączy elementy fotografii i performansu, a zarazem metaforycznie traktuje podróż jako medium artystyczne. Postać zwierzęco-ludzkiej hybrydy rozpatrywana w perspektywie posthumanistycznej otwiera refleksję nad alternatywnym porządkiem relacji między człowiekiem a istotami nie­ludzkimi. Praca balansuje między dokumentacją i mitem, tworząc opowieść o spotkaniu z tym, co inne – naturalne, duchowe, pierwotne – i o potrzebie uznania jego obecności w naszym świecie.

Twórczość Beaty Ewy Białeckiej łączy przedstawieniową tradycję malarską z nowoczesną semantyką i współczesnymi koncepcjami emancypacyjnych potrzeb społecznych kobiet. Scena zbiorowa z obrazu Beauty & Hope (Piękno i nadzieja) jest rodzajem przypowieści zilustrowanej przez artystkę w charakterystycznej dla niej konwencji ikonografii chrześcijańskiej. Używając w twórczości zabiegu subwersji, polegającego na zamianie męskich bohaterów biblijnych na postacie kobiece, artystka ukazała silne, świadome swej potencjalnej roli kobiety w momencie samookreślenia. Repertuar symboli i barw odpowiada tym wyborom: lustro uosabia miłość własną, poszukiwanie potwierdzenia własnej wartości, czerwień sukni – zmysłowość, a baranki – ofiarę, którą przyjdzie złożyć kobiecie jako matce. Amor Matris (miłość matczyna) oznacza wzmocnienie poczucia własnej siły, którą tylko kobiety potrafią przekazać sobie w relacji rodzinnej lub siostrzanej, ale jednocześnie to forma wyrzeczenia się urody, ciała i przestrzeni kobiecości na rzecz córki. Jest w tym jednak wizja ciągłości, która dopełnić się może wyłącznie w zastępowaniu, naturalnej odnawialności źródła życia.

Źródłem pracy Poduszka do pływania we śnie jest lęk przed pływaniem wynikający ze wspomnień z dzieciństwa, kiedy to artystce zdarzyło się topić. Wyzwolony przez to doświadczenie strach stał się źródłem fascynacji. Zapamiętany w młodości moment krytyczny w rozpoznaniu własnych ograniczeń czy inaczej – wyzwolony stan psychofizyczny stał się barierą, której autorka pracy nie może pokonać. Aby oswoić uraz przed wodą, przenosi dawne wspomnienie w obszar sztuki i próbuje pokonać swoje zahamowania. Dokonuje przewrotnego zabiegu: to nie ona ubiega się o kartę pływacką, lecz we śnie jako nauczycielka ocenia umiejętności innych i przyznaje potwierdzającą je licencję. Magda Bielesz rzeczywiste doświadczenia przenosi do świata fikcji, który przesuwa barierę lęku i pozwala na swobodne konstruowanie czy zamianę ról, możliwą jedynie w obszarze własnych projekcji. Tym samym osiąga cel, redukuje strach do poziomu, na którym własne ograniczenia zostają oswojone i stają się poprzez sztukę mniej destrukcyjne. Bojaźń przed pływaniem zastępuje podjęta przez artystkę gra, która – choć dotyczy sfery marzeń – ma swoją moc oddziaływania na rzeczywistość.

W sztuce Magdy Bielesz często pojawia się motyw zapamiętanych z dzieciństwa przedmiotów służących do zabawy: koło do pływania, wrotki, piłka czy hulajnoga, które nawiązują do czasu beztroski i dziecięcej radości. Obraz Autoportret prezentuje stojącą w czarnym stroju kąpielowym artystkę z przylegającą do brzucha kolorową piłką symbolizującą proces przemiany ciała kobiety w okresie ciąży. Praca ta jest osobistą refleksją artystki, która znalazła się na pograniczu dwóch światów. To symboliczny moment przejścia do etapu życia związanego z macierzyństwem, ale również początek nowego kierunku jej obecnej twórczości. Obraz ten uznać można za zapowiedź odkrywania w sztuce nowych obszarów i inspiracji, których źródłem jest pojawienie się dziecka. Artystka staje się matką – przewodniczką, która pokazuje i tłumaczy synowi świat, a zarazem daje mu impuls do własnych twórczych poszukiwań.

Na fotografiach widnieje postać ubranego na biało marynarza pozującego samotnie bądź w otoczeniu uśmiechniętych kobiet i mężczyzn na tle egzotycznej architektury, wytwornych hotelowych wnętrz, zabytkowych aut czy przy relingu statku. Jak trafiły do Jarosławia – niewielkiego miasta na Podkarpaciu, gdzie odnalazł je Przemysław Branas? Próby bezpośredniej identyfikacji marynarza spełzły na niczym. Mimo to artysta postanowił jak najwierniej odtworzyć jego tożsamość za pomocą niewielu śladów i skojarzeń, które mu się nasunęły w związku ze zdjęciami.

Na dwunastu fotografiach pokrytych sepią widnieje postać ubranego na biało marynarza pozującego samotnie bądź w otoczeniu uśmiechniętych kobiet i mężczyzn na tle egzotycznej architektury, wytwornych hotelowych wnętrz, zabytkowych aut czy przy relingu statku. Odręczne dopiski na odwrotach zdjęć wskazują, że zostały wykonane na Curaçao, między 1932 a 1937 rokiem. Jak trafiły do Jarosławia – niewielkiego miasta na Podkarpaciu, gdzie odnalazł je Branas? Próby bezpośredniej identyfikacji marynarza spełzły na niczym. Mimo to artysta postanowił jak najwierniej odtworzyć jego tożsamość za pomocą niewielu śladów i skojarzeń, które mu się nasunęły w związku ze zdjęciami.

Jednym z etapów odkrywania tożsamości postaci było odtworzenie jej pełnego ubrania na podstawie znalezionych zdjęć – marynarskiej czapki, białego munduru, szytych na miarę skórzanych butów. Co więcej, artysta odtworzył też maskę nieznajomego mężczyzny, pod którą skrył odlew własnej twarzy. W marynarskim stroju rejestrował siebie również w formie fotografii i wideo podczas rejsu statkiem pasażerskim z Trójmiasta do Karlskrony i Malmö jesienią 2018 roku. Materiały z tej podróży zmontowane zostały w formie filmu, który uzupełniony jest cytatami z szeregu dzieł kinematografii, takich jak Na srebrnym globie, Wodny świat, Pasażerka, Księgi Prospera czy Blue. Wybrane kwestie i dialogi odnoszą się do idei samotnej podróży, tęsknoty za lądem, do morza, bezkresności błękitu. Uzupełnione o statyczne ujęcia z kajuty, w której zawieszone są odnalezione przez Branasa fotografie, czy pokładu statku powtarzają klisze kultury popularnej dotyczące marynarskiego życia.

Pogodne zdjęcia kolonialnego marynarza na tle architektury Willemstad na Curaçao z lat trzydziestych w kontekście wielu wieków kolonizacji i wyniszczania wysp wyglądają złowieszczo. Jednocześnie ich odnalezienie w niewielkim prowincjonalnym mieście na wschodzie Polski symbolicznie ukazuje i nasze związki, których jesteśmy nie tylko świadkami, ale i beneficjentami.

Agnieszka Brzeżańska adoruje Matkę Ziemię i propaguje jej kult, odnosząc się do tradycji zaczerpniętych ze słowiańskiego uwielbienia płodności. Źródło jest swoistym manifestem ekofeminizmu reprezentowanego przez artystkę, w którym przeplatają się takie wątki, jak kult bogini wody oraz umiłowanie i podziw fauny i flory, procesy poznawcze i duchowość czy zwrot ku fascynacjom pierwotnymi wierzeniami i obrzędowością oraz żywiołami przyrody w relacji człowiek – natura. W jej twórczości istotne miejsce zajmują motywy dotyczące między innymi duchowości, dziejów matriarchatu oraz wierzeń i tradycji kultur etnicznych. Z jednej strony artystka czerpie inspiracje z licznych podróży do odległych geograficznie i kulturowo miejsc, z drugiej – ważne pozostają osobiste doświadczenia wynikające z bezpośredniego obcowania z rodzimą ludowością i naturą. Istotnym elementem twórczości Agnieszki Brzeżańskiej jest jej warsztat. Artystkę zajmuje rękodzielnictwo, a w szczególności ceramika. Praca Źródło jest wykonana z gliny, co odnosząc się do wierzeń i kultur pierwotnych, również ma symboliczny wymiar.

Praca w warstwie narracyjnej jest inspirowana literackimi postaciami kobiet o tym samym imieniu, będącymi ukochanymi głównych bohaterów kanonicznych powieści XX wieku: Gretchen z Fausta Goethego, Margaritą z Mistrza i Małgorzaty Bułhakowa oraz francuską królową Małgorzatą de Valois, znaną jako Margot z powieści Dumasa. Wszystkie te bohaterki są zgubione przez nieszczęśliwą miłość. Są piękne i budzą pożądanie, ale jednocześnie też przerażenie w swym dążeniu do zemsty na mężczyznach za zdradzę i oszustwo. Pojawiająca się w pracy Bogny Burskiej krew łączy je i symbolizuje ich naznaczenie, przekleństwo determinujące ich los. Jest to też nawiązanie do krwi jako katolickiego symbolu religijnego zarezerwowanego dla mężczyzn. Krwi Baranka, boskiego Syna złożonego w ofierze za grzechy ludzi. Praca może być więc interpretowana w perspektywie feministycznej, gdzie krew jest archetypicznym symbolem odnowy i odkupienia. Artystka dzięki zastosowaniu precyzyjnych zabiegów estetycznych wybija widzów z komfortu osoby oglądającej na rzecz napięcia osoby uczestniczącej.